ROA và ROIC

ROA, ROIC và hiệu quả sử dụng vốn

Biên lợi nhuận cho biết hiệu quả trên doanh thu; ROA và ROIC hỏi doanh nghiệp phải dùng bao nhiêu tài sản/vốn để tạo lợi nhuận đó. Đây là khác biệt giữa “bán có lãi” và “đầu tư vốn có hiệu quả”.

ROA: lợi nhuận trên tổng tài sản

Formula

ROA = LNST phù hợp / Tổng tài sản bình quân

ROA kế toán dễ tính nhưng cần hiểu:

• Tử số sau lãi vay, trong khi tài sản được tài trợ cả bằng nợ và vốn chủ.
• Tài sản gồm tiền dư, đầu tư ngoài hoạt động và goodwill.
• Tài sản ghi theo giá lịch sử, chính sách khấu hao và M&A.
• Mô hình thuê và sở hữu có mẫu số khác.

Vì vậy ROA không hoàn toàn trung lập với cấu trúc vốn nếu dùng net income. Muốn đo hoạt động trước tài trợ, dùng NOPAT trên tài sản hoạt động hoặc ROIC.

Hai động lực của ROA

Formula

ROA = Biên ròng × Vòng quay tổng tài sản

Không xếp hạng khác ngành bằng ROA. Ngay trong ngành, kiểm tra tuổi tài sản và chính sách ghi nhận.

Ví dụ ROA

An có biên cao hơn, Bình dùng tài sản hiệu quả hơn. Cần xem Bình thuê ngoài hay sở hữu ít tài sản, và nghĩa vụ thuê có nằm đầy đủ không.

ROIC: lợi nhuận hoạt động trên vốn tài trợ hoạt động

Formula

ROIC = NOPAT / Vốn đầu tư hoạt động bình quân

NOPAT

Formula

NOPAT ≈ EBIT hoạt động bình thường hóa × (1 - Thuế suất hoạt động chuẩn hóa)

NOPAT loại tác động lãi vay để đo lợi nhuận cho cả chủ nợ và cổ đông. Cần điều chỉnh:

• Lãi bán tài sản và khoản ngoài hoạt động.
• Thu nhập tài chính từ tiền dư.
• Khoản một lần đối xứng.
• Thuế phù hợp trên lợi nhuận hoạt động.
• Lợi nhuận liên doanh tùy cách xử lý vốn đầu tư.

Vốn đầu tư: cách nguồn vốn

Formula

Vốn đầu tư ≈ Nợ tài chính + Vốn chủ - Tiền/tài sản tài chính không hoạt động

Vốn đầu tư: cách tài sản hoạt động

Formula

Vốn đầu tư ≈ Tài sản hoạt động - Nợ vận hành không chịu lãi

Hai cách phải xấp xỉ khi định nghĩa nhất quán. Chênh lệch giúp phát hiện khoản bị bỏ sót.

Phân loại vốn đầu tư

Không loại goodwill để làm ROIC đẹp mà quên tiền đã chi. Có thể trình bày ROIC gồm goodwill và ROIC hoạt động hữu hình song song.

Ví dụ ROIC

Đơn vị: tỷ đồng.

• EBIT bình thường hóa: 300.
• Thuế suất hoạt động: 20%.
• NOPAT: 240.
• Nợ tài chính: 900.
• Vốn chủ: 1.500.
• Tiền dư/đầu tư ngoài hoạt động: 400.
• Vốn đầu tư cuối kỳ: 2.000.
• Vốn đầu tư đầu kỳ: 1.800; bình quân: 1.900.

Formula

ROIC = 240 / 1.900 = 12,6%

Dùng vốn cuối kỳ sẽ ra 12%, thấp hơn vì phần vốn mới chưa tạo lợi nhuận cả năm.

ROIC so chi phí vốn

Formula

Chênh lệch giá trị = ROIC - Chi phí vốn phù hợp

Về nguyên tắc:

• Chênh dương: vốn hoạt động tạo lợi suất vượt yêu cầu.
• Gần 0: tăng trưởng không tạo nhiều giá trị kinh tế.
• Chênh âm kéo dài: mỗi đồng tái đầu tư có thể phá giá trị.

Nhưng WACC là ước tính nhạy với lãi suất, beta, rủi ro quốc gia, cơ cấu vốn và thuế. Dùng vùng chi phí vốn và kiểm tra độ nhạy thay vì so 12,1% với 11,9% rồi kết luận chắc chắn.

ROIC cũ và ROIC gia tăng

ROIC lịch sử cao có thể do tài sản cũ khấu hao thấp; câu hỏi đầu tư là vốn mới tạo gì.

Formula

ROIC gia tăng ≈ Thay đổi NOPAT / Thay đổi vốn đầu tư

Ví dụ trong ba năm:

• NOPAT tăng từ 200 lên 260: +60.
• Vốn đầu tư tăng từ 1.400 lên 2.000: +600.
• ROIC gia tăng xấp xỉ 10%.

Nếu chi phí vốn ước tính 11–13%, vốn mới chưa tạo đủ giá trị dù ROIC tổng hiện tại có thể vẫn cao nhờ tài sản cũ.

Sử dụng cửa sổ nhiều năm vì dự án có độ trễ; loại M&A/đánh giá lại khi cần.

Tăng trưởng và ROIC

Một doanh nghiệp tạo giá trị lớn khi vừa:

1. Có ROIC vượt chi phí vốn.
2. Có thể tái đầu tư tỷ lệ cao ở ROIC tương tự.

Formula

Tăng trưởng NOPAT dài hạn ≈ Tỷ lệ tái đầu tư × ROIC trên vốn mới

ROIC 25% nhưng không có cơ hội tái đầu tư sẽ chủ yếu trả tiền. ROIC 15% với thị trường dài và tái đầu tư lớn có thể tạo nhiều giá trị hơn, nếu chênh vốn đủ.

ROCE

Formula

ROCE = EBIT / Vốn sử dụng bình quân

Một định nghĩa phổ biến của vốn sử dụng là tài sản trừ nợ ngắn hạn không tính lãi, nhưng nguồn có thể khác. ROCE trước thuế hữu ích cho ngành thâm dụng vốn và so hoạt động, song phải ghi định nghĩa.

Các méo thường gặp

• Goodwill từ M&A làm ROIC giảm; loại đi che giá mua nhưng giữ lại giúp đánh giá phân bổ vốn.
• Mua lại cổ phiếu ảnh hưởng vốn chủ nhưng không trực tiếp giảm vốn hoạt động nếu dùng tiền dư.
• Lạm phát làm tài sản cũ thấp hơn giá thay thế, ROIC cao hơn bề ngoài.
• Vốn hóa R&D/chi phí thay đổi NOPAT và vốn.
• Dự án dở dang làm mẫu số tăng trước tử số.
• Lỗ và thuế suất âm làm NOPAT bất thường.
• Ngân hàng/định chế tài chính cần thước đo vốn và rủi ro riêng hơn ROIC công nghiệp.

Bài thực hành

Tính cho một doanh nghiệp 7 năm:

1. ROA và hai nhân tố biên × vòng quay.
2. ROIC gồm goodwill và ROIC hữu hình.
3. Vùng chi phí vốn thấp–cơ sở–cao.
4. ROIC gia tăng 3 năm.
5. Tỷ lệ tái đầu tư và tăng trưởng NOPAT.

Viết kết luận: công ty đang khai thác vốn cũ hay có khả năng đầu tư vốn mới với lợi suất cao?

Điểm cần nhớ

• ROA đo lợi nhuận trên tổng tài sản nhưng net income vẫn chịu ảnh hưởng lãi vay.
• ROIC dùng NOPAT và vốn hoạt động để gần trung lập cấu trúc tài trợ hơn.
• Vốn đầu tư phải được xây nhất quán từ nguồn vốn hoặc tài sản hoạt động.
• ROIC vượt chi phí vốn tạo giá trị, nhưng chi phí vốn là một vùng ước tính.
• ROIC gia tăng cho biết vốn mới có duy trì lợi thế hay không.
• Tăng trưởng tốt cần cả tỷ lệ tái đầu tư và lợi suất vốn mới đủ cao.